مدیریت آب ،ضرورت رفع مشکل کشاورزی
(یکشنبه 1394/03/17)
روزنامه ایران :
میرداود میلانی
عضو اتاق فکر آب
برای مقابله با بحران آبی کشور چه باید کرد؟ آیا راهی برای رهایی از این بحران باقی مانده یا آنکه بزودی باید شاهد مهاجرت خیل عظیمی از جمعیت کشور باشیم؟
وقتی 100 میلیارد متر مکعب از 112 میلیارد متر مکعب آب موجود در کشاورزی مصرف میشود درحالی که در مقیاس استاندارد این مصرف بسیار کمتر از این تعریف میشود و سالانه 11 میلیارد متر مکعب بیش از ظرفیت چاهها در حال بهره برداری هستیم قطعاً راهکاری جز رویارویی با آیندهای بیآب که همراه با آوارگان زیست محیطی است نیز وجود دارد، به نوعی که اگر تمرکز فعالیتهای مدیریتی تنها منوط به بخش کشاورزی شود این امر محقق خواهدشد.
در این خصوص برخی از مأموریتهای مدیریتی به عهده وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی و برخی به عهده کشاورزان است، به عنوان مثال مشخص کردن میزان مجاز آبهای زیرزمینی و آبهای سطحی در دشتهای مختلف کشور به دست وزارت نیرو و رعایت برداشت این مقدار از آب توسط کشاورزان مناطق مختلف و نظارت مستمر و شدید وزارت جهاد کشاورزی برای جلوگیری از برداشت اضافی آب و رسیدن به برداشت به میزان نصف آبهای زیرزمینی و سطحی فعلی کشور یکی از اقدامهایی است که اهتمام هر سه بخش را میطلبد. علاوه بر این یکی از اقدامهای دیگر مرتبط با بخش کشاورزی تشکیل شرکتهای سهامی زراعی یا شرکتهای تعاونی تولید است. در توضیح این راهکار باید بگویم صرفهجویی در آب منوط به استفاده از سامانههای جدید آبیاری مانند بارانی و قطرهای است. ایجاد این سیستمها در مزارع شخصی که اغلب کوچک مقیاس هستند مقرون به صرفه نبوده و بهرهبرداری و نگهداری از آن مستلزم هزینه سنگینی است که از عهده یک نفر بهرهبردار بر نمیآید لذا ضرورت دارد کشاورزان ما اقدام به تشکیل شرکتهای سهامی زراعی یا شرکتهای تعاونی تولید کنندکه در سطح مزارع وسیعتر این هزینهها سرشکن شده و مقرون به صرفه خواهد شد. راهکار سوم راهکاری است که اکنون در اغلب کشورهای کم آب و حتی پر آب جهان پیادهسازی شده است؛ اهمیت به الگوی کشت و ضرورت تغییر کشت. بیشک برای پیشگیری از مصرف بیرویه آب اقتضای زمان حکم میکند که وزارت جهاد کشاورزی همراه وزارت نیرو اقدام به تعیین برنامه الگوی کشت در مناطق مختلف کشور بر حسب میزان آب، خاک و طبیعت منطقه مورد نظر کنند. این مهم است که مصرف آب به ازای چه مقدار تولید محصول صورت میگیرد. امروزه در جهان بهرهوری مناسب از آب را بر مبنای مقدار تولید محصول از یک متر مکعب آب میدانند این رقم به طور متوسط در جهان 5/2 تا 3 کیلوگرم است، در حالیکه در کشور ما 8/0 تا 9/0 کیلوگرم مواد تولید شده از یک متر مکعب آب است. البته برای رسیدن به این هدف بایستی از سالها قبل به فکر اصلاح نباتات بر میآمدیم و مثل جاههای دیگر دنیا بهجای تولید 3 تن در هکتار گندم 10 تن در هکتار تولید و برداشت میکردیم و آن وقت با همین میزان آب سه برابر گندم تولید میشد. همینطور اگر ما میتوانستیم ضایعات محصول کشاورزان را در این سالها کاهش دهیم اکنون وضع منابع آبی کشور بهتر بود چراکه درحال حاضر 30 تا 35 درصد تلفات محصول داریم که 18 تا 19 میلیارد متر مکعب آب به این صورت از دسترس خارج میشود. البته در شرایط فعلی کشور به نظر میرسد دیگر راهکار توسعه کشاورزی استفاده از روشهای گلخانهای و فشرده و شیوههای نوین آبیاری است که به آب بسیار کمتری نیاز دارد. اکنون حتی در برخی موارد باید به فکر واردات گیاهان آب بر نیز باشیم. درنتیجه آنچه نیاز مبرم بحران کنونی آب کشور است بیش از هرچیز تغییر استراتژی کشاورزی کشور است. شواهد و قراین نشانگر این است که تنها راه رهایی همت همه مردم ایران و داشتن برنامه منسجم و با استفاده از آمایش سرزمین با محوریت آب در کشور با شعار صرفه جویی و مناسب مصرف کردن آب است که میتوانیم با استفاده از حداقل آب برای تولید حداکثر محصول، کمبود آب کشور را مهار کنیم.